Fusiebonus voor gemeenten die vrijwillig samengaan

De Limburgse gemeenten Meeuwen-Gruitrode en Opglabbeek kondigden begin dit jaar al aan dat ze willen fuseren en nu heeft de decreetgever daarvoor een wettelijk kader uitgetekend. De Vlaamse regering liet ook al weten dat vrijwillig fuserende gemeenten een schuldverlichting (‘fusiebonus’) krijgen van 500 euro per inwoner en maximum 20 miljoen euro per fusiegemeente.

Voor 296 Vlaamse steden en gemeenten

Het Gemeentedecreet laat al vrijwillige fusies toe, maar zegt niet onder welke voorwaarden gemeenten kunnen fuseren en wat de gevolgen van de fusie zullen zijn. Het decreet op de vrijwillige samenvoeging van gemeenten (‘Fusiedecreet’) zorgt voor dat decretale kader.

Het Fusiedecreet is van toepassing op 296 van de 308 Vlaamse steden en gemeenten. De samenvoegingsbepalingen gelden immers niet voor de gemeenten met taalfaciliteiten: Bever, Drogenbos, Herstappe, Kraainem, Linkebeek, Mesen, Ronse, Sint-Genesius-Rode, Spiere-Helkijn, Voeren, Wemmel en Wezembeek-Oppem.

Een samenvoeging is bovendien alleen mogelijk met één of meerdere buurgemeenten, maar de buurgemeenten moeten niet tot dezelfde provincie behoren.

Met of zonder wijziging van buitengrenzen

De gemeenten krijgen de keuze. Zij kunnen opteren voor een samenvoeging van hun volledige grondgebied.

Zij kunnen ook kiezen voor een fusie met splitsing. Dus met een hertekening van de grenzen. De decreetgever eist alleen dat het aantal gemeenten dat bekomen wordt na de fusie met splitsing, lager is dan ervoor. Minister van Binnenlands Bestuur Liesbeth Homans gaf in het Vlaams Parlement het volgende voorbeeld van een fusie met splitsing: 3 gemeenten A, B en C willen fuseren. Een deel van de gemeente B gaat naar gemeente A en het resterende gedeelte naar de gemeente C. Men gaat van 3 naar 2 gemeenten. Deze fusie met splitsing valt dus onder de regels van het nieuwe Fusiedecreet.

Op 1 januari 2019?

Een fusie kan om het even wanneer plaatsvinden. De fusieoperatie hoeft niet samen te vallen met de 6-jaarlijkse lokale verkiezingen. Maar de decreetgever geeft wel daar wel de voorkeur aan. Immers, bij een tussentijdse fusie moeten er tussentijdse verkiezingen georganiseerd worden. En dat vergt heel wat extra werk.

Om dat te vermijden, geeft de decreetgever een bonus aan gemeenten die hun vrijwillige fusie op 1 januari 2019 laten ingaan. Dan kan men de ‘fusieverkiezingen’ laten samenvallen met de gewone gemeenteraadsverkiezingen. Op 14 oktober 2018 zijn immers al gemeenteraadsverkiezingen ingepland, waarbij de nieuwe gemeenteraden op 1 januari 2019 geïnstalleerd worden.

Van principiële beslissing tot samenvoegingsdecreet

Als gemeenten willen fuseren, maken hun gemeenteraden een gemotiveerde principiële beslissing over aan de Vlaamse regering, met daarin de datum waarop de fusie moet ingaan.De gemeenteraden wijzen samen een gemeentesecretaris-coördinator en een financieel beheerder-coördinator aan.

Daarna stellen zij een gezamenlijk voorstel tot samenvoeging op, met een voorstel van naam voor de fusiegemeente en een beschrijving van haar grondgebied.Het decreet zelf gaat er niet dieper op in, maar uit de memorie van toelichting bij de ontwerptekst blijkt dat de samen te voegen gemeenten in hun voorstel bepalingen kunnen opnemen over de provincie, politiezone of hulpverleningszone, en het gerechtelijk kanton waartoe zij na de fusie willen behoren, in geval zij niet allemaal tot dezelfde provincie of zone, of hetzelfde kanton behoren.

Het gezamenlijk voorstel tot samenvoeging moet aan de Vlaamse regering voorgelegd worden ‘uiterlijk op 31 december van het tweede jaar dat voorafgaat aan de samenvoegingsdatum’. Voor samenvoegingen die zouden ingaan bij de eerstvolgende bestuursperiode van 6 jaar – dat is op 1 januari 2019 –, moet het gezamenlijk voorstel dus uiterlijk op 31 december 2017 ingediend worden bij de Vlaamse regering.

De Vlaamse regering kán het voorstel tot samenvoeging dan in een ontwerp van samenvoegingsdecreet gieten en indienen bij het Vlaamse Parlement. Op de vraag wanneer de Vlaamse regering wel, en wanneer ze geen ontwerp van decreet zal indienen, antwoordde de minister dat ‘het denkbaar is dat er een fusievoorstel komt dat niet aan alle voorwaarden voldoet. In die omstandigheden zal er geen ontwerp van samenvoegingsdecreet aan het parlement worden voorgelegd. Als het fusievoorstel wel aan de voorwaarden beantwoordt, gaat het sowieso naar het parlement’.

De fusie zal pas ingaan als het Vlaams Parlement het samenvoegingsdecreet heeft gestemd.

Merk op dat het Fusiedecreet de gemeenten niet verplicht om hun inwoners te raadplegen over de voorgenomen fusie...

In lopende zaken

Zodra de gemeenten een gezamenlijk voorstel tot samenvoeging geformuleerd hebben, gaat er een periode van lopende zaken in. Dat betekent dat alle fusiepartners zich moeten beperken tot het dagdagelijks bestuur, de dringende zaken, en de afhandeling van reeds besliste dossiers. Er mogen geen eenzijdige beslissingen meer genomen worden over belangrijke investeringen.

Dossiers die niet als lopende zaken beschouwd kunnen worden, moeten verplicht voorgelegd worden aan de andere partners.

Als de partners het niet eens kunnen worden over een belangrijk dossier, moet dat dossier voorgelegd worden aan de Raad van State. Geschillen over de rechten die voortvloeien uit eigendomstitels of bezit, worden echter voorgelegd aan de gewone hoven en rechtbanken.

Rechten en plichten

Normaal gezien worden alle roerende en onroerende goederen op de samenvoegingsdatum van rechtswege overgedragen aan de nieuwe gemeente. In de staat waarin ze zich bevinden; dus mét de lasten en plichten die erop rusten. De nieuwe gemeente treedt automatisch in de rechten en plichten van de vroegere autonome gemeenten. Alle overheidsopdrachten die aan hén gegund werden, worden voortgezet door de fusiegemeente.

Tenzij het om een fusie met splitsing zou gaan, want daar moeten de rechten en plichten van alle partijen vooraf vastgelegd worden in een overeenkomst.

Stedenbouwkundige verordeningen en taxreglementen

Alle besluiten, reglementen en verordeningen die door de vroegere gemeentebesturen afgekondigd werden, blijven gelden op het grondgebied van de voormalige gemeenten, tot ze door de nieuwe fusiegemeente worden opgeheven. De fusiepartners kunnen echter een andere regeling overeenkomen.

Dit regime geldt echter niet voor de reglementen op gemeentebelastingen of -retributies. In principe blijven die ook gelden tot ze worden opgeheven door de fusiegemeente, maar ze vervallen wel van rechtswege één jaar na de samenvoegingsdatum.

Nieuwe gemeenteraad en nieuw gemeentehuis

Een nieuwe gemeente heeft een nieuwe gemeenteraad nodig – eventueel ook een nieuwe districtsraad - en een nieuw gemeentehuis. De verkiezingen verlopen grotendeels volgens de gewone regels van het Lokaal Kiesdecreet. Het Fusiedecreet bevat echter enkele specifieke bepalingen, bijvoorbeeld over wie van de gemeentesecretarissen de installatievergadering van de nieuwe gemeenteraad zal voorzitten.

Het gemeentehuis van de gemeente waartoe de gemeentesecretaris-coördinator behoort, zal fungeren als nieuw gemeentehuis tot de nieuwe gemeenteraad een definitieve keuze heeft gemaakt.

Extra schepenen

In afwijking van de gewone regels kan het college van burgemeester en schepenen van een fusiegemeente tijdens haar eerste bestuursperiode 2 extra schepenen tellen.In de daaropvolgende bestuursperiode heeft de fusiegemeente nog recht op één extra schepen. Daarna valt de fusiegemeente terug op het gewone regime.

Homans illustreert dit als volgt:

Autonome gemeenten A en B
GemeenteInwonersSchepenenGemeenteraadsledenTotaal
A13.00052328
B10.00052126
(A + B)23.000104454

Fusiegemeente A + B
BestuursperiodeInwonersSchepenenGemeenteraadsledenTotaal
1e23.0006 + ev. 22735
2eidem6 + ev. 12734
3e en volgendeidem62733

Op termijn zijn er dus 22 politieke mandaten minder: 1 in plaats van 2 burgemeesters, 6 schepenen i.p.v. 10, en 27 gemeenteraadsleden i.p.v. 44.

De Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) wou eigenlijk 2 extra gemeenteraadsleden, in plaats van 2 extra schepenen, maar de minister is niet ingegaan op die vraag. Zij benadrukt dat het hier om een mogelijkheid gaat, niet om een verplichting. Extra schepenen kunnen volgens haar ‘tijdelijk nuttig’ zijn, bijvoorbeeld omdat alle reglementen en besluiten moeten worden aangepast. Er komt ook geen financiële tegemoetkoming voor de extra schepenen

Fusiebonus

Gemeenten die tegen 31 december 2017 hun voornemen tot fusie hebben overgemaakt aan de Vlaamse regering, met de bedoeling om op 1 januari 2019 te fuseren, hebben recht op een financiële bonus. Vlaanderen engageert zich om hun schulden over te nemen voor een bedrag van maximaal 500 euro per inwoner en maximum 20 miljoen euro per fusiegemeente. Het gaat hier om de schulden van de gemeente zelf, van haar autonome gemeentebedrijven en van haar OCMW, die op 31 december 2016 uitstaan bij de banken.

Voor ‘de 2 gemeenten die al in de media zijn gekomen’ – dus Meeuwen-Gruitrode en Opglabbeek – raamt Homans de schuldovername op 11 à 12 miljoen euro.

Er is echter één belangrijke beperking: de Vlaamse overheid neemt de schulden maar over “voor zover het totaalbedrag van 200 miljoen euro op de Vlaamse begroting niet wordt overschreden”. Er kunnen dus maar 10 fusiegemeenten recht hebben op een maximale schuldovername. En hier geldt het principe ‘Wie eerst komt, eerst maalt’. Het decreet zegt namelijk dat als het totaalbedrag van 200 miljoen euro wordt overschreden, enkel de gemeenten in aanmerking komen die als eersten, met een gemotiveerde principiële beslissing hun gezamenlijke intentie tot samenvoeging kenbaar hebben gemaakt aan de Vlaamse regering.

Maar zo’n vaart zal het wellicht niet lopen… Volgens Homans zijn er momenteel 19 gemeenten die de mogelijkheid van een vrijwillige fusie overwegen. De minister wou echter geen namen vrijgeven ‘om de lopende processen niet te beïnvloeden’. Het staat elk lokaal bestuur uiteraard vrij om daarover op eigen initiatief in de media uitlatingen te doen, meent ze. De minister bevestigt wel dat zij ‘alleszins weet heeft van fusiegesprekken in andere gemeenten dan deze die reeds in de media zijn verschenen’.

Met behoud van ‘primaire rechten’

Wat het personeel betreft, geldt er een regime van ‘overdracht van rechtswege met garanties’, aldus de minister. Het personeel behoudt zijn primaire rechten: loonschalen, statuut en anciënniteit. Of het personeel ook zijn secundaire rechten behoudt – zoals het recht op maaltijdcheques – wordt op gemeentelijk vlak bepaald.

Er is een specifieke procedure uitgewerkt voor het aanwijzen van een gemeenschappelijke gemeentesecretaris en financieel beheerder, waarbij de zittende secretarissen en beheerders voorrang krijgen. Als de gemeenteraad geen keuze kan maken, wordt de functie vacant verklaard. De secretaris of beheerder die het niet haalt, verliest zijn titel, maar behoudt zijn rechten. En er moet voor hem een passende functie gezocht worden.

OCMW, intergemeentelijk samenwerkingsverband en politiezone

Het decreet bevat tot slot nog specifieke bepalingen over de impact van de samenvoeging op de plaatselijke OCMW’s.

Het decreet rept echter niet over de intergemeentelijke samenwerkingsverbanden. Dat is volgens de memorie van toelichting bij de ontwerptekst niet nodig omdat er bij de intergemeentelijke samenwerkingsverbanden een verbod op uittreding bestaat. De nieuwe fusiegemeente is als rechtsopvolger automatisch deelgenoot in alle intergemeentelijke samenwerkingsverbanden waarvan de vroegere autonome gemeenten deel uitmaakten, ‘tot het einde van de duur van het intergemeentelijk samenwerkingsverband wordt bereikt’.

Het decreet zegt ook niet wat de eventuele impact zal zijn op de indeling van de gerechtelijke kantons, hulpverleningszones of lokale politiezones. En ook dat is logisch, want die vallen onder de bevoegdheid van de federale overheid. Minister Homans maakt zich sterk dat de Vlaamse regering, de federale regering op de hoogte zal brengen van de 3 grote stappen van elke samenvoegingsoperatie: principiële beslissing, gezamenlijk voorstel tot samenvoeging, en samenvoegingsdecreet.

Groot, groter, grootst...

Vlaamse gemeenten zijn eerder klein, als we vergelijken met de gemeenten in het Waalse Gewest of met die uit de ons omringende landen. Een gemiddelde Vlaamse gemeente telt 21.032 inwoners (tegen bijna 41.000 in Nederland) en heeft een oppervlakte van – afgerond – 44 km² (tegen 64 km² in het Waalse Gewest).

Binnen het Vlaamse Gewest is de kleinste gemeente naar aantal inwoners Herstappe, met 89 inwoners, maar Herstappe komt niet in aanmerking voor een vrijwillige fusie omdat het een faciliteitengemeente is. De stad Antwerpen is het grootst, met 517.042 inwoners op 1 januari 2016. Naar oppervlakte zijn de uitschieters: Herstappe (1,35 km²) en Mesen (3,58 km²) enerzijds, en – opnieuw – Antwerpen (204,51 km²) anderzijds.

De fusiekandidaten Meeuwen-Gruitrode en Opglabbeek tellen respectievelijk 13.082 inwoners en 91,26 km² (voor Meeuwen-Gruitrode) en 10.297 inwoners en 24,98 km² (voor Opglabbeek).

In werking:

  • 29 augustus 2016.
  • Wordt verwacht: uitvoeringsbesluit met regels voor schuldovername.

Bron:Decreet van 24 juni 2016 houdende de regels voor de vrijwillige samenvoeging van gemeenten en tot wijziging van het decreet van 5 juli 2002 tot vaststelling van de regels inzake de dotatie en de verdeling van het Vlaams Gemeentefonds, van het Gemeentedecreet van 15 juli 2005, van het Provinciedecreet van 9 december 2005 en van het Lokaal en Provinciaal Kiesdecreet van 8 juli 2011, BS 19 augustus 2016.

Carine Govaert

Decreet houdende de regels voor de vrijwillige samenvoeging van gemeenten en tot wijziging van het decreet van 5 juli 2002 tot vaststelling van de regels inzake de dotatie en de verdeling van het Vlaams Gemeentefonds, van het Gemeentedecreet van 15 juli 2005, van het Provinciedecreet van 9 december 2005 en van het Lokaal en Provinciaal Kiesdecreet van 8 juli 2011

Afkondigingsdatum : 24/06/2016
Publicatiedatum : 19/08/2016

Gepubliceerd op 22-08-2016

  237