De Grondwet anno 2019: koesteren of updaten?

Artikel uit De Juristenkrant nr. 384 van 27 februari 2019

Een interuniversitair colloquium met concrete voorstellen van een grote groep academici voor aanpassingen aan de Grondwet, het is ongezien. Maar de initiatiefnemers zijn overtuigd van het belang ervan. Professor grondwettelijk recht en mede-initiatiefnemer Toon Moonen (UGent): ‘De Grondwet was modern in de negentiende eeuw, maar is ondertussen verouderd.’ De kloof tussen de tekst van de wet en het levende recht is groot, bevestigt grondwetspecialist Jan Velaers (UAntwerpen). Toch gaan er ook stemmen om op voorzichtig te zijn. Zo vindt professor staatsrecht Stefan Sottiaux (KU Leuven) het een goed idee om bijvoorbeeld de grondrechten uit te breiden en de basisprincipes scherp te stellen, maar moet de tekst toch herkenbaar blijven als het document dat stamt uit 1831. Een overzicht van de voorstellen.

Gepubliceerd op 28-02-2019

Annelien Keereman
Redacteur De Juristenkrant

De val van de regering was niet de aanleiding voor Toon Moonen, Dave Sinardet (VUB), Mathias El Berhoumi (Université Saint-Louis Brussel), Céline Romainville (UCLouvain) en Frédéric Bouhon (ULiège) om hun schouders onder een gezamenlijk academisch initiatief te zetten. Al op 15 november 2018 nodigden de organisatoren hun collega’s juristen en politicologen uit om na te denken over lacunes in de Grondwet. Toon Moonen: ‘Je kunt waarschijnlijk over elk van de voorstellen een studiedag vullen. Het hoeft ook niet altijd te gaan over grote communautaire tegenstellingen. Er is een grote overeenstemming dat de Grondwet op een aantal punten voor verbetering vatbaar is. Het syntheseverslag bundelt verschillende oefeningen over verschillende grondwettelijke aspecten, die elk hun verdienste hebben. Dat hoeft niet te betekenen dat de bestaande Grondwet in één beweging herschreven moet worden. Het zou waarschijnlijk ook niet realistisch zijn om al die werven tegelijk uit te voeren.’

Meer dan zestig mensen hebben een voorstel (van maximum 300 woorden) ingediend. Er waren twee seminaries in januari 2019 om alles te bespreken. Op 15 februari 2019 stelden de organisatoren de concrete resultaten van die debatten voor.

Titel II GW

[...] Een update is dus aangewezen, vindt het panel. Hoe, is dan de vraag. Céline Romainville: ‘De titel van titel II zou aangepast moeten worden, om zo duidelijk te maken dat het toepassingsgebied geldt voor alle personen die zich binnen de rechtsmacht van de Belgische staat bevinden, niet alleen voor Belgen. Rechten die al opgenomen zijn, zouden geherformuleerd kunnen worden zodat ze bij de tijd gebracht zouden worden; denk bijvoorbeeld aan de vrijheid van meningsuiting of het briefgeheim. Ook een aspect is de rechten die in verschillende begrippen vervat zitten herformuleren in één bepaling, zoals het recht op gelijkheid en non-discriminatie. Daarnaast stellen we ook voor om de Europese rechten op te nemen, zoals het recht op leven, het verbod op foltering en slavernij, het vrij verkeer, habeas corpus en het recht op een eerlijk proces. De rechten van het kind kunnen ook breder bekrachtigd worden.’ [...]

Parlementair systeem

[...] Daarnaast zijn ook voorstellen ingediend om het parlementair systeem te hervormen. Toon Moonen: ‘Veel van die voorstellen zijn reacties op recente politieke crisissen. Naar aanleiding van de politieke crisis in Franstalig België in de zomer van 2017 kwam bijvoorbeeld het voorstel om de deelstaatparlementen voortijdig te kunnen ontbinden, om zo vervroegde regionale verkiezingen mogelijk te maken. Daar komt dan bovendien de discussie over de samenvallende verkiezingen bij kijken: het niet-samenvallen geeft in theorie elk niveau zijn eigen politiek debat, maar in de praktijk bemoeilijkt elke nieuwe verkiezing de werking van de regeringen op de andere niveaus. De crisis rond het migratiepact in december 2018 legt dan weer de parlementaire vertrouwenskwestie bloot. Een voorstel is om in de Grondwet bepaalde grondwettelijke gewoonten te codificeren. Over die gewoonten blijkt namelijk ook tussen grondwetspecialisten veel meningsverschil te bestaan. Bekijk het zo: als een marsmannetje vanuit de ruimte onze Grondwet zou bekijken, zou het ook niet kunnen begrijpen hoe machtig de politieke partijen zijn. De Grondwet spreekt er niet over. Die niet-vermelding is een doorn in het oog van veel academici, een van de voorstellen is dan ook om ze op te nemen.’ [...]

Federalisme

Voorstellen voor nieuwe grondwetsartikelen kunnen niet voorbij gaan aan de complexiteit van de Belgische federale architectuur. Professor politieke wetenschappen Dave Sinardet (VUB) haalt een aantal mogelijke scenario’s aan om het federalisme te herdenken: ‘De voorstellen gingen in de richting van een België met vier, zonder echter de gemeenschappen volledig af te schaffen. Zo zou er een volwaardig Duitstalig gewest kunnen komen. Wat Brussel betreft, is er een idee om de regionale dynamiek te versterken, ten koste van zowel de gemeenschap als de gemeenten. Dat kan via een versterking van het gewest zelf of eventueel ook via de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie.’ [...]

  1050