Feitelijke samenwoners en de verrijking zonder oorzaak

Op 12 oktober 2018 deed het Hof van Cassatie een volgens velen verrassende uitspraak over de toepassingsvoorwaarden van de verrijking zonder oorzaak. Het Hof oordeelde dat “de verarming niet zonder oorzaak [is] zodra zij haar oorsprong vindt in de behartiging van het eigen belang door de verarmde”. In een noot bij het arrest, verschenen in het Tijdschrift voor familierecht (T.Fam.), gaat Michelle Aerts dieper in op de gevolgen en kadert ze het arrest kritisch binnen de bestaande rechtspraak en rechtsleer.

Gepubliceerd op 06-03-2019

Een nieuwe start voor het koppel?

Het besproken cassatiearrest kwam er naar aanleiding van een zaak tussen feitelijke samenwoners. De man had de volledige aankoopprijs van een woning op naam van de vrouw gefinancierd. Niet veel later liep de relatie stuk. De man vorderde daarop het gefinancierde bedrag terug op grond van de verrijking zonder oorzaak. Bij de aankoop van de woning had hij echter een papiertje ondertekend, waarin hij verklaarde de woning te verschaffen aan de vrouw en een nieuwe start te willen geven.

Het Hof van Cassatie oordeelde uiteindelijk dat de appelrechter niet tegelijk kon beslissen dat

  1. de vermogensverschuiving tot stand kwam met het doel om de relatie een nieuwe start te geven, en
  2. een juridische oorzaak voor de vermogensverschuiving ontbrak.

Een verarming is immers niet zonder oorzaak zodra zij haar oorsprong vindt in de behartiging van het eigenbelang door de verarmde.

Een nieuwe start voor het Hof van Cassatie?

De aandacht voor het eigenbelang van de verarmde is niet nieuw. Tot dusver werd dit echter beschouwd als een mogelijke indicatie van een wil van de verarmde tot een definitieve vermogensverschuiving, een criterium afkomstig uit eerdere rechtspraak van het Hof van Cassatie. De eigen wil van de verarmde kan volgens die rechtspraak slechts een oorzaak voor een vermogensverschuiving zijn wanneer de verarmde een definitieve vermogensverschuiving tot stand wilde brengen.

Deze ultieme toets aan de wil tot definitieve vermogensverschuiving is echter niet terug te vinden in het arrest van 12 oktober 2018. Er zou al meteen sprake zijn van een oorzaak voor de vermogensverschuiving wanneer die gebeurt ter behartiging van het eigenbelang van de verarmde. Voor feitelijke samenwoners is de impact verregaand. Veel vermogensverschuivingen gebeuren immers (mede) in het eigenbelang van de verarmde partner, zeker wanneer dit begrip zo ruim wordt opgevat als in het besproken arrest. Tot nog toe vormde dat niet zozeer een probleem indien aangetoond kon worden dat de verarmde geen definitieve vermogensverschuiving beoogde. Nu sluit het bestaan van een eigenbelang bij de verschuiving echter meteen een verrijking zonder oorzaak uit.

Besluit

De auteur concludeert dat deze verstrenging grote gevolgen zal hebben voor de recuperatie van vermogensverschuivingen tussen feitelijke samenwoners. Het belang van uitdrukkelijke overeenkomsten tussen samenwoners neemt toe. De auteur roept echter op tot voldoende aandacht voor de concrete omstandigheden van iedere zaak, ook ingeval een geschrift ontbreekt.

De auteur

Michelle Aerts

Michelle Aerts is verbonden aan het Rector Roger Dillemans Instituut voor Familiaal Vermogensrecht (KU Leuven).

  840