Wilsonvrije rechters

Bart NelissenHet filosofische debat rond vrije wil en determinisme is spijtig genoeg nog te weinig bekend bij juristen. Bart Nelissen zet in zijn bijdrage dat verscheen op 8 april 2015 in het Nieuw Juridisch Weekblad (NjW) (afl. 320) de verschillende posities uiteen en situeert hij de aparte positie van de Gentse hoogleraar Jan Verplaetse. Vervolgens levert hij kritiek op dit standpunt. Hierna vindt u een samenvatting van deze bijdrage.


Het vrijewildebat
De vraag in welke mate iemand vrij is in zijn of haar doen of laten is niet alleen van belang voor het strafrecht. Binnen het vrijewildebat ontkennen zogenaamde ‘harde deterministen’ dat ook criminelen over vrije wil beschikken en dus strafwaardig zijn. Zij maken kortom komaf met het welbekende vergeldingsmotief in het strafrecht en achten enkel preventie en beveiliging aanvaardbaar. Een aantal van hen gaan proberen beargumenteren dat een leven zonder vrije wil en zonder morele verantwoordelijkheid denkbaar is. Zo roept Jan Verplaetse in Vlaanderen op om onze morele en strafrechtelijke praktijken grondig aan te passen. De aanpassing van onze intuïties en het stelselmatig uit handen geven van onze vrijheid zijn volgens hem de prijs van een wetenschappelijk recht zonder illusies.

Juridische vrede vraagt rechterlijke vrijheid
Zoals bekend maken ook strafrechters gebruik van noties als ‘schuld’, ‘toerekeningsvatbaarheid’ en ‘straf’. Hun rechtstak is daarmee niet enkel symbolisch belangrijk, zij hanteren bovendien een conceptueel kader dat door Pereboom en Verplaetse radicaal in vraag wordt gesteld. Rechters zijn tot nader bericht immers mensen die geacht worden te beschikken over praktische rede en (dus) vrije wil bij het beoordelen van argumenten van partijen. Behoedzame deliberatie en afwezigheid van a priori kennis van de uitkomst rekent men tot de kern van wat rechters doen. Beide auteurs willen ons echter onze ‘vrijheidsillusie’ ontnemen en roepen op, vanuit het besef dat dit op weerstand stuit, om te verzaken aan onze intuïties en te vertrouwen op hun analyse. Het mensbeeld van iemand die tot nader bericht veel (wettelijke) beoordelingsvrijheid krijgt vormt inderdaad een factor van onvoorspelbaarheid. Wellicht kijken ook om die reden vooral mensen met totalitaire aspiraties uit naar de onverkorte implementatie van Verplaetses gedachtegoed.

Rechtsstaat onder druk
Een bijkomend en evenzeer twijfelachtig ‘voordeel’ ervan is dat het enerzijds een behaviorisme inhoudt waarbij het louter aankomt op het voorzien in de ‘juiste’ stimuli. De recentelijk nog opgetekende pleidooien voor empathie, ethisch handelen, creativiteit en redelijkheid komen er binnen een juridische context mee onder druk te staan. Vanuit Verplaetses visie kunnen we toegenomen risicoaversie en de samenhangende controledrang van de overheid weliswaar beter begrijpen, maar zijn mensbeeld is ook gefundenes Fressen voor wie totalitaire ambities koestert. Ons aldus benaderd magistratenkorps dreigt inderdaad te verworden tot de serviele sluitsteen van een op volledige risicobeheersing gerichte (preventie)staat. De ontkleding van de rechtsstaat à papa is daarmee compleet.




De auteur is doctorandus en vrijwillig wetenschappelijk medewerker (KU Leuven), en attaché FOD Binnenlandse Zaken.

Bron: Bart NELISSEN, “Wilsonvrije rechters. Sluitsteen van preventiestaat of ontkleding van recht(ers)staat?”, NjW 2015, afl. 320, 258-265.

De volledige tekst vindt u in het Nieuw Juridisch Weekblad (NjW). Klik hier voor meer informatie over het Nieuw Juridisch Weekblad (NjW), alsook voor de abonnementsvoorwaarden.

NjW kan ook gelezen worden op smartphone en tablet. Wie al een abonnement heeft op de papieren versie geniet van een voordeeltarief. Klik hier voor meer informatie over NjW mobiel.

>>> Als u nu een jaarabonnement neemt op NjW ontvangt u gratis het volledige artikel van Henri Vandebergh in pdf-formaat. Zend hiervoor een e-mail met vermelding van alle vereiste contactgegevens voor de levering en facturatie van uw abonnement naar: njw@wolterskluwer.be.

De website van NjW: www.e-njw.be

Gepubliceerd op 08-04-2015

  216