Klimaatverandering in de rechtbank

Anemoon SoeteHendrik SchoukensDe rechtbank van eerste aanleg van Den Haag velde als allereerste ter wereld een vonnis waarin een rechter de overheid expliciet verplicht via een wetgevingsbevel om zijn burgers beter te beschermen tegen de risico’s die gepaard gaan met klimaatverandering. Anemoon Soete en Hendrik Schoukens onderzochten voor het Nieuw Juridisch Weekblad (NjW) wat deze uitspraak betekent voor de voortgang van de Belgische klimaatzaak. (afl. 338 van 16 maart 2016). Hierna vindt u een samenvatting van deze bijdrage.

Het jaar 2015 stond volledig in het teken van het klimaat. Ook op nationaal vlak beweegt er heel wat. Klimaat wordt plots een zaak van de rechter. Burgers slepen hun overheid voor de rechtbank omdat zij van oordeel zijn dat deze niet genoeg doet om hen te beschermen tegen de risico’s die gepaard gaan met klimaatverandering. In april 2015 werden de Belgische overheden gedagvaard voor hun – volgens de vzw Klimaatzaak – onvoldoende ambitieus klimaatbeleid. Eerder was een gelijkaardige procedure al opgestart in Nederland in 2013. Volgens vele commentatoren ging het om ‘mediagenieke’ procedures die weinig kans op slagen hadden.

Practice what you preach?

Op 24 juni 2015 bleken deze criticasters het bij het verkeerde eind te hebben. Op die datum velde de Den Haagse rechtbank een spraakmakend vonnis. Daarin werd de Staat bevolen zijn klimaatbeleid aan te passen om een emissiereductie van minstens 25% in vergelijking met de metingen in 1990 te verwezenlijken tegen 2020. Het Nederlandse vonnis werd wereldwijd onthaald als een mijlpaalarrest. Sneller dan verwacht kreeg de uitspraak navolging toen in Pakistan een soortgelijke zaak op dezelfde manier werd beoordeeld. De premisse waarop de klimaatzaken zijn gestoeld, is bedrieglijk eenvoudig. Klimaatopwarming vormt de voornaamste bedreiging voor het voorbestaan van de mensheid. Wetenschappers zijn het eens dat bij een mondiale temperatuurstijging van 2°C boven het pre-industriële niveau het risico ontstaat op een gevaarlijke, onomkeerbare verandering van het klimaat. Een zorgvuldige overheid zet dan ook alles in het werk om maatregelen zo’n scenario te vermijden, zelfs al is de eigen bijdrage aan het mondiale probleem beperkt.

Juridische hordes

De Nederlandse klimaatzaak slaagde met glans voor de ontvankelijkheidstest, maar de toch niet mis te verstane grotere hordes moesten daarna nog genomen worden. Niettemin, met gepaste en weloverwogen terughoudendheid, zetten de rechters tegenargumenten opzij gaande van climate change denial, weinig veeleisende regionale en internationale juridisch bindende afspraken, economische terugval, tot en met de scheiding der machten. Zeker die laatste overweging zorgde in België de laatste tijd voor een stortvloed aan bezorgdheden. Waar stopt de beoordeling van de rechter en begint de beleidsvorming en uitvoering van de andere machten? De Nederlandse rechters zagen bij dit punt alvast meer heil in een harmonieuze samenwerking van de drie machten waarbij het principe van checks and balances hoog in vaandel wordt gehouden. Dit zijn bemoedigende overwegingen die de vzw Klimaatzaak met zich meeneemt terwijl het verder schermt met kleppers als intergenerationele rechtvaardigheid, mensenrechten, de internationaal erkende beginselen van voorzorg en preventie, en uiteindelijk de zorgvuldigheidsnorm die gerespecteerd moeten worden door de Belgische overheden.

1-0 voor Urgenda

Uiteindelijk stelde het Den Haagse vonnis een schending van de zorgplicht vast door de Staat. Het resultaat daarvan was geen doordeweekse schadevergoeding, maar een wetgevingsbevel, een juridisch beestje dat voorlopig meer in Nederland dan België voorkomt. Het is onmiskenbaar dat het Urgenda gelukt is het klimaat te profileren als een internationaal én nationaal urgent agenda-punt. Ongeacht de uitkomst van de beroepsprocedure die de Staat ondertussen instelde, heeft de Nederlandse klimaatzaak nu reeds schokgolven door hele juridische wereld gestuurd, die niemand zomaar naast zich neer kan leggen.



De auteurs zijn assistent bij de vakgroep Europees, publiek- en internationaal recht (UGent). Hendrik Schoukens is ook advocaat.

Bron: Anemoon SOETE en Hendrik SCHOUKENS, “Klimaatverandering in de rechtbank. De rechter als scherprechter bij een falend milieubeleid?” NjW 2016, afl. 338, 186-203.

De volledige tekst vindt u in het Nieuw Juridisch Weekblad (NjW). Klik hier voor meer informatie over het Nieuw Juridisch Weekblad (NjW), alsook voor de abonnementsvoorwaarden.

NjW kan ook gelezen worden op smartphone en tablet. Wie al een abonnement heeft op de papieren versie geniet van een voordeeltarief. Klik hier voor meer informatie over NjW mobiel.

>>> Als u nu een jaarabonnement neemt op NjW ontvangt u gratis het volledige artikel van Anemoon Soete en Hendrik Schoukens in pdf-formaat. Zend hiervoor een e-mail met vermelding van alle vereiste contactgegevens voor de levering en facturatie van uw abonnement naar: njw@wolterskluwer.be.

De website van NjW: www.e-njw.be

Op Jura vindt u meer rechtsleer over klimaatverandering.


Gepubliceerd op 15-03-2016

  71