Digitalisering Justitie: is een centrale rechtspraakdatabank wishful thinking?

Begin mei 2019 verscheen in het Staatsblad een nieuwe wet over de bekendmaking van vonnissen en arresten. Volgens die wet moeten uiterlijk tegen 1 september 2020 alle rechterlijke beslissingen bekendgemaakt worden via een voor het publiek toegankelijke, elektronische databank. Met andere woorden: er komt één centrale rechtspraakdatabank. Of dat is althans de bedoeling.

Gepubliceerd op 16-10-2019

digitalisering-justitie-rechtspraakdatabank_1610

Momenteel is er nog geen duidelijk kader, nog geen duidelijke visie, en is er nog geen concreet plan van aanpak bepaald. Gezien het om 1 miljoen vonnissen en arresten per jaar gaat die gedigitaliseerd, geanonimiseerd en in eenzelfde formaat gepubliceerd moeten worden, begint de tijd wel te dringen. Maar voorlopig hebben de verschillende betrokken partijen zelfs nog niet rond de tafel gezeten en is er nog geen debat gevoerd.

Die betrokken partijen, dat zijn er vier: justitie, de magistratuur, de advocaten en de burger. Elk van die vier partijen heeft baat bij een centrale rechtspraakdatabank. Op die manier heeft namelijk iedereen snel toegang tot dezelfde informatie. Verder zie ik nog een aantal voordelen per betrokken partij:

Justitie: snellere en betere procedures

Een centrale, digitale databank is een bron van informatie waarop data-analyse, data mining, artificiële intelligentie en predictive analytics toegepast kunnen worden. Voor justitie betekent dat toegang tot beleidsstatistieken die de workload en efficiëntie kunnen helpen objectiveren, en onderbouwde beslissingen kunnen helpen nemen. Daardoor kunnen achterstallige dossiers sneller verwerkt worden, waarmee meteen ook de snelheid - of traagheid - van het gerechtelijk apparaat aangepakt wordt, die de voorbije tijd opnieuw heel wat media-aandacht kreeg. (Lees bvb. ‘Klachten tonen ontsporingen bij justitie’ uit De Tijd afgelopen augustus).

Als we daar nog een stap verder in gaan, kan je bijvoorbeeld ook stellen dat diepgravende analyses en AI in de toekomst zullen achterhalen wie ‘kampioen’ is in procedureslagen, zodat het wetgevend kader in die zin aangepast wordt.

Magistratuur: beter inzicht in eigen werking

De centrale rechtspraakdatabank zou magistraten dezelfde tools en informatie geven als degene die advocaten ter beschikking hebben. Die ongelijke toegang is vandaag een veelgehoorde klacht bij de magistratuur. Daarnaast krijgen ze, net zoals dat voor Justitie het geval is, een beter inzicht in de eigen werking. Vandaag zijn er bijvoorbeeld nog heel wat verschillen in uitspraken over eenzelfde delict, afhankelijk van de rechtbank en de rechter waarvoor je verschijnt. Zo is het perfect mogelijk dat je voor een zware verkeersovertreding van de ene rechter een boete van 250,- euro krijgt, terwijl je bij de andere rechter een rijverbod krijgt. Data kunnen helpen om die verschillen bloot te leggen, en als we nog een stap verder gaan, kunnen met de hulp van AI zelfs suggesties voor strafmaten gedaan worden. Dat lijkt misschien science fiction, maar dat is het niet: in Estland loopt vanaf eind dit jaar een proefproject waarbij AI lichte delicten zal beoordelen en een dossier voorbereidt waarmee de rechter rekening kan houden.

Advocatuur: augmented intelligence zorgt voor tijdswinst

Om een goede argumentatie te kunnen opbouwen, heeft een advocaat toegang nodig tot relevante informatie. Die is vandaag al te vinden, maar uitgebreide research kan heel wat tijd in beslag nemen. Een centrale database kan daarbij helpen, op voorwaarde dat ze eenvoudig te doorzoeken is. En daar wringt vandaag het schoentje: de vonnissen en arresten die vandaag wel al online toegankelijk zijn, zijn moeilijk raadpleegbaar en hebben vaak geen handige ‘search’-functie. De combinatie van slimme, georganiseerde big data en artificiële intelligentie zorgt ervoor dat advocaten eenvoudig kunnen zoeken naar gelijkaardige casussen en proactief argumenten krijgen op basis van hun eigen case. Dankzij predictive analytics krijgen ze met tools als Legal Insights zelfs een kansberekening voor hun zaak. Dat alles bespaart hen tijd, die ze kunnen investeren in het opbouwen van hun argumentatie en hun dienstverlening aan cliënten. Digitalisering bezorgt hen op die manier ‘augmented intelligence’.  

Burgers: klassenjustitie wordt verleden tijd

Een rechtszaak wordt door heel wat burgers als duur en traag ervaren. De digitalisering van Justitie kan heel wat voordelen opleveren. Het wordt makkelijker om in te schatten of een rechtszaak het sop de kolen waard is, en of bemiddeling - vandaag een vaak vergeten alternatief - geen betere, haalbaardere optie is. Komt het toch tot een rechtszaak, dan wordt het minder belangrijk om bij een groot, gerenommeerd (en duur) kantoor aan te kloppen om de slaagkansen te vergroten. Iedere advocaat heeft namelijk toegang tot dezelfde informatie, die op dezelfde snelle manier beschikbaar is. Op die manier katapulteren we klassenjustitie zoals we die vandaag in ons land kennen, naar de verleden tijd.

Een ronde tafel?

Zijn er dan geen addertjes onder het gras? Uiteraard wel. Er moeten afspraken gemaakt worden over praktische zaken zoals de anonimisering van de arresten en de vonnissen, en over meer ethische kwesties, zeker van zodra het over artificiële intelligentie en het actief ondersteunen van beslissingen gaat.

Maar het grootste struikelblok lijkt vandaag de samenwerking tussen de verschillende partijen te zijn. Er zijn al heel wat stappen naar de digitalisering gezet. In België zijn meer dan 60 startups in legaltech actief, bestaan er al databases waarin vonnissen en arresten verzameld worden, en zijn er tal van best practices en cases uit andere landen. Maar iedereen blijft binnen zijn eigen domein, en kijkt naar de ander om de eerste stap naar die gemeenschappelijke, overkoepelende aanpak te zetten.

Ondertussen kunnen we wel zélf het initiatief nemen. Bij deze nodig ik Justitie, de magistraten, de advocaten en de burgers op om samen te komen en een plan van aanpak uit te stippelen. Ik stel graag een (ronde) tafel ter beschikking.


Paul De Ridder - Managing Director Wolters Kluwer België.

paul-de-ridder_
  693