De justitiehuizen: op het snijpunt tussen justitie en welzijn

vdw 14.JPGOp 1 januari 2015 gaan de justitiehuizen over naar de gemeenschappen. De justitiehuizen hebben heel diverse taken, van slachtofferonthaal over eerstelijnsrechtsbijstand tot begeleiding van veroordeelden. Vanuit diverse hoeken wordt de overdracht naar de gemeenschappen als een mooie kans gezien om de eerstelijnsrechtsbijstand beter uit te bouwen. De Juristenkrant ging na hoe de overdracht tot nu toe verloopt, en in hoeverre de Vlaamse overheid meegaat in het idee van een uitbreiding van die eerstelijnsbijstand. De beleidsnota van minister van Welzijn Vandeurzen heeft het alvast over een betere inbedding van de juridische eerstelijnsbijstand. Ook volgens Steven Gibens, onderzoeker aan de Universiteit Antwerpen, is er nood aan een versterking van die rol van de justitiehuizen: De advocaat geeft een juridisch-procedureel advies, en is minder vertrouwd met de sociale context van het probleem.'

Dit artikel is verschenen in De Juristenkrant nr. 300 van 17 december 2014, u kunt het ook lezen via Jura.


Iris Naessens, directeur van het justitiehuis in Dendermonde: 'De overdracht naar de gemeenschappen is een opportuniteit, want we kunnen ons forensisch cliënteel een veel beter afzetgebied aanbieden. We merkten bij Justitie dat er binnen de vrijwillige hulpverlening niet altijd plaats is voor gedwongen hulpverlening. Dat gedwongen karakter maakt het voor vrijwillige hulpverlening soms moeilijk en stelt de vrijwilligheid in vraag, die voor hen als basisprincipe, als toegangspoort geldt. Nu krijgen we meer ruimte voor dat forensisch cliënteel. Zeker voor veroordeelden die onder voorwaarden vrijgelaten zijn, en mensen die vrijgelaten zijn door de strafuitvoeringsrechtbank zal dat een verschil maken.'

(...)

Blijft de huidige rol van de justitiehuizen behouden?
Naessens: 'In eerste instantie wel. U hoort de maar al aankomen... Er ligt in de praktijk een focus op onze strafrechtelijke opdracht. Voor onze opdracht van eerstelijnsbijstand hebben we eigenlijk te weinig personeel en bovendien wordt dat heel goed opgevangen door de balie, dus als die rol bij ons ingeperkt zou worden, is dat begrijpelijk. Daarnaast hoop ik wel, en daar pleit ik echt voor, dat onze opdracht rond slachtofferonthaal niet wordt opgeslorpt door slachtofferhulp. Het is een andere opdracht. Slachtofferonthaal is ad hoc: we verlenen bijstand op zitting, gaan mee bij dossierinzage - een bevoegdheid die slachtofferhulp niet heeft, nemen contact op met magistraten als dat nodig is, mogen partijen zaken uit het dossier laten weten als dat nodig is.'
'Slachtofferhulp is van een heel andere orde, dat gaat veel meer over psychologische bijstand, over trajectbegeleiding,& Die mensen hebben geen affiniteit met het parket, het is een heel ander soort werk. Slachtofferonthaal ligt me erg nauw aan het hart, dat steek ik niet onder stoelen of banken, ik heb me in belangrijk dossiers zoals de zaak Kim De Gelder zelf ook geëngageerd, en dat gaat toch niet in je koude kleren zitten.'

U zou het niet erg vinden als eerstelijnsbijstand zou worden afgestoten? Velen pleiten eerder voor een versterking van die taak binnen de justitiehuizen. Wat vindt u daarvan?
Naessens: 'Dat zou ik niet direct durven stellen, dat ik het niet erg zou vinden. Het is een bijzonder waardevol initiatief voor alle rechtzoekenden, ik heb ook zelf aan eerstelijnswerking gedaan. Maar sinds de invoering van de nieuwe werkprocessen binnen de justitiehuizen in 2006, is de eerstelijnswerking beperkt tot het verstrekken van informatie over de eigen opdrachten van de justitiehuizen. In vele gevallen hebben wij de burgers, die langskwamen op de permanenties georganiseerd door het justitiehuis, moeten doorsturen. In die context is het volgens mij beter om de eerstelijnswerking van dejJustitiehuizen af te stoten als opdracht, te meer omdat er binnen het sociale werkveld al voldoende alternatieven zijn die ervoor zorgen dat de burger met vragen wel ergens terecht kan. Als men de eerstelijnswerking binnen de justitiehuizen zou willen behouden, moet er volgens mij opnieuw geïnvesteerd worden in aangepaste opleidingen voor de justitieassistenten die deze opdracht op zich nemen. Bovendien zouden de vakgebieden waarover informatie wordt verstrekt opnieuw uitgebreid moeten worden en niet enkel worden beperkt tot de eigen opdrachten van de justitiehuizen. Dat is een politieke optie.'

(...)

Steven Gibens, onderzoeker aan de UAntwerpen: 'Na 2005 is er een interne reorganisatie geweest. De eerstelijnsbijstand beperkte zich nadien tot informatie over zaken die de justitiehuizen in huis behandelen. Voor algemene juridische topics kon de rechtszoekende er niet langer terecht. Op die manier bleef hun rol daarvoor beperkt tot een onthaalfunctie. Stel, je hebt een huurprobleem, dan verwijzen ze je bijvoorbeeld door naar de permanentie van de advocaat die eerstelijnsadvies geeft onder de koepel van de commissie voor juridische bijstand in een justitiehuis of een andere locatie. Die denkt natuurlijk als een advocaat en zal meer focussen op de juridische en procedurele aspecten dan een justitieassistent. Die laatste zal eerder kijken hoe het probleem meer contextueel - al dan niet via het recht - aangepakt kan worden, bijvoorbeeld door bemiddeling. De justitiehuizen vullen hun opdracht nu erg minimalistisch in. De optie is dan ook om ofwel de commissies voor juridische bijstand te optimaliseren door de bestaande rechtshulpinitiatieven af te stemmen, ofwel die dienstverlening te integreren in het welzijnsbeleid en sociale organisaties te belasten met een uitgebouwde juridische eerstelijnsbijstand, vanuit een holistische benadering van de sociaal-juridische problemen van rechtzoekenden. Dat zijn uiteraard beleidsopties, die best ook wetenschappelijk onderbouwd worden.'

(...)

Els Sneiders, diensthoofd directie Expertise van het Directoraat-Generaal Justitiehuizen: 'Op dit moment is continuïteit het belangrijkste, binnen alle gemeenschappen. In de komende periode zullen we dus nog op dezelfde manier blijven werken, maar vanaf januari is elke gemeenschap in principe vrij om te bekijken wat ze anders willen aanpakken, en welke accenten ze wil leggen.'

Hoe zou zo'n nieuwe aanpak er eventueel gaan uitzien?
Sneiders: 'Ik kan alleen verwijzen naar wat er in de beleidsnota van minister van Welzijn Jo Vandeurzen staat. Vanaf januari gaan we met onze partners praten, zowel de hulp- en dienstverlening, de subsidiepartners, als de magistratuur. Het is niet evident om de manier van werken zomaar te wijzigen. We moeten ons de vraag stellen wat we kunnen verwerken en hoe we onze manier van werken kunnen optimaliseren.'

(...)

Wilfried Meyvis, beleidsmedewerker van het Departement WVG: 'Maatschappelijke hulpverlening moet beter in het bereik komen van daders en slachtoffers. Daarnaast moeten we ook het onderscheid blijven maken tussen hulp- en dienstverlening in een strafrechtelijke context tegenover die in een vrijwillige setting. Het doel kan misschien wel gelijk zijn, maar de gevolgde strategieën zijn erg verschillend. Een juist evenwicht en een juist samenspel zijn daarbij belangrijke uitdagingen, want uitsluitend inzetten op de welzijnsbenadering is niet voor iedereen begrenzend genoeg. Transparantie over de eigen opdracht en het eigen mandaat is essentieel, de positie van het welzijnswerk ten opzichte van justitie moet duidelijk zijn. Zwijgplicht en spreekrecht zijn zaken die daarbij ook bekeken moeten worden.'

PERSONEELSZAKEN
Voor het personeel van de justitiehuizen zijn nog niet alle onduidelijkheden uitgeklaard, zo blijkt. Iris Naessens: Er is nog altijd onduidelijkheid over het personeelstatuut. Er gaan zo n 600 personeelsleden over naar de gemeenschappen, die bij de federale overheid allemaal een inschaling niveau A, B, C of D hadden. De Vlaamse overheid heeft ook zo n inschaling, maar bij de federale overheid hadden de justitieassistenten een specifieke graad waarbij men meer verloond werd dan bij een klassieke B-loonschaal. Dat wil men natuurlijk niet afgeven. De Vlaamse looninschaling gebeurt zo optimaal mogelijk, loongarantie is wettelijk bepaald.
Over loon zijn er nog andere bezorgdheden. Stel: je hebt bij de federale overheid een loon van 2.000 euro, en bij de Vlaamse overheid heb je 1.900 + 100 euro maaltijdcheques: de berekeningsbasis voor je pensioenrechten is anders. De vakbonden gaan nu starten met gesprekken over de looninschaling.
Het merendeel van de justitieassistenten zijn jonge vrouwen - er zijn helaas weinig mannen, hierbij een warme oproep om het evenwicht te herstellen, vaak jonge mama s die deeltijds werken, al of niet met ouderschapsverlof. Dat is niet altijd evident voor de continuïteit van de dienstverlening. Je merkt dat er bij de deeltijds werkende justitieassistenten nog meer onzekerheid is. (AK)

Lees ook: 10 jaar justitiehuizen: 'We kunnen onze taken aan door grote flexibiliteit' 

Gepubliceerd op 22-12-2014

  363